1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılması ve Varşova Paktı'nın sona ermesiyle birlikte, Batı başkentlerinde Türkiye'nin NATO için stratejik gerekliliğinin devam edip etmeyeceği sorusu gündeme geldi. Yaklaşık yarım asır boyunca Türkiye'nin ittifak içindeki konumu büyük ölçüde Sovyet tehdidiyle açıklanmıştı. Bu durum, birçok kişinin Türkiye'nin stratejik öneminin de sona erdiğini düşünmesine yol açtı.
Ancak bu değerlendirme uzun sürmedi. Türkiye'nin öneminin devam ettiğini ilk dile getirenler Türk karar vericiler değil, Amerikalı stratejistler oldu. 1990'ların başlarından itibaren Washington'daki düşünce kuruluşları tarafından yayımlanan raporlar, Türkiye'nin Soğuk Savaş dönemindeki rolünü kaybetmediğini, aksine yeni bir jeopolitik anlam kazandığını ortaya koydu. RAND tarafından 1993'te yayımlanan Graham Fuller ve Ian Lesser imzalı çalışma, Türkiye'nin artık sadece NATO'nun güneydoğu kanadını koruyan bir ülke olmadığını, Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Orta Asya ve Ortadoğu'nun kesişim noktasında yeni dönemin merkez ülkelerinden biri haline geldiğini vurguluyordu.
Bu yaklaşımın temelinde, Sovyetler Birliği ortadan kalksa da Türkiye'nin coğrafyasının değişmediği tespiti yatıyordu. Balkanlar, Kafkasya, Karadeniz, Ortadoğu ve Hazar Havzası aynı stratejik önemini koruyordu. Değişen, bu coğrafyaya bakan Amerikan stratejik bakış açısıydı. Paul Henze, Türkiye'nin 21. yüzyıla girerken Batı için daha değerli hale geleceğini savunurken, Stephen Larrabee Türkiye'nin jeopolitiğinin değişmediğini dile getirdi. Zbigniew Brzezinski ise 1997 tarihli "Büyük Satranç Tahtası" adlı eserinde Türkiye'yi Avrasya'nın "jeopolitik eksen devletlerinden biri" olarak tanımlayarak, küresel güç mücadelesindeki kilit rolüne dikkat çekti.
Bu teorik değerlendirmeler kısa sürede somut olaylarla desteklendi. 1990'daki Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan Körfez Krizi, ABD'nin Türkiye'ye olan ihtiyacını açıkça gösterdi. İncirlik Hava Üssü'nün kullanılması, Irak'a yönelik yaptırımların uygulanması ve Kuzey Irak'taki gelişmeler, Türkiye'yi Amerikan güvenlik planlamasının merkezine taşıdı. Dönemin ABD Başkanı George H. W. Bush, Türkiye'yi defalarca "kritik müttefik" ve "vazgeçilmez ortak" olarak nitelendirdi.
Ardından Balkanlar'da yaşanan Bosna ve Kosova krizleri, Türkiye'nin NATO içindeki rolünü daha da görünür hale getirdi. Aynı dönemde Kafkasya'da Karabağ sorunu devam ederken, Hazar Havzası enerji denkleminin merkezine yerleşti ve Orta Asya'daki yeni bağımsız devletler uluslararası sisteme entegre olmaya çalıştı. Tüm bu gelişmeler, Türkiye'nin bulunduğu coğrafyayı dünyanın en önemli jeopolitik alanlarından biri haline getirdi. ABD Başkanı Bill Clinton'ın 1999 Türkiye ziyaretinde yaptığı konuşma, Washington'ın Türkiye'yi Avrupa, Asya ve Ortadoğu'nun kesişimindeki kilit müttefik olarak gördüğünün en açık siyasi mesajlarından biriydi.
Bu süreç, NATO'nun dönüşümüne de yansıdı. İttifak, Soğuk Savaş sonrası yeni ortaklık modelleri geliştirmeye başladı. Barış İçin Ortaklık programı ve 2004 İstanbul Zirvesi'nde kabul edilen İstanbul İşbirliği Girişimi gibi adımlarla eski Sovyet cumhuriyetleri, eski Yugoslavya devletleri ve Körfez ülkeleriyle kurumsal ilişkiler geliştirildi. Türkiye'nin bu süreçlerdeki aktif rolü, özellikle Türk ve İslam dünyasıyla NATO arasında köprü kurması dikkat çekiciydi. Ayrıca Türkiye'nin Somali, Bosna ve Kosova gibi ülkelere NATO şemsiyesi altında asker göndermesi ve savunma harcamalarını artırarak 150 milyar dolarlık silah alım planı açıklaması da bu dönemdeki stratejik konumunu pekiştirdi. Ancak bu etki sahasının genişlemesi, Batı'da bazı rahatsızlıklara yol açarak PKK'ya desteğin artması ve ambargoların uygulanması gibi sonuçlar doğurdu.